YÖRÜK MEZARTAŞLARININ DÖŞEMEALTI HALISINA YANSIMALARI

Özet

Bu çalışma, Antalya ili ve yakın çevresindeki Yörük mezarlıklarında yer alan mezar taşlarının bezeme repertuvarı ile Döşemealtı halılarında kullanılan motif dili arasındaki etkileşim ve yansımaları incelemektedir. 2025 eğitim-öğretim yılı içinde tamamlanan araştırmada, mezar taşları üzerindeki şekiller ve detaylar sistematik olarak belgelenmiş; Döşemealtı halılarının motif, kompozisyon ve renk düzenleriyle karşılaştırmalı bir çözümleme yürütülmüştür. Amaç, göçebe Yörük topluluklarının maddi kültür üretiminde durağan (mezar taşı) ve taşınabilir (halı) yüzeyler arasında oluşan ikonografik aktarım kanallarını, biçimsel benzerlik, tipolojik süreklilik ve semiyotik eşleşmeler bağlamında ortaya koymaktır. Yöntem, yerinde gözlem ve fotoğrafik dokümantasyon, desen/kontur çıkarımı, motif tipolojisi oluşturma ve karşılaştırmalı ikonografik analiz aşamalarını içermektedir. Mezar taşı bezemelerinden seçilen figürler, Döşemealtı halılarındaki eşdeğer veya türev motiflerle; çizgisel yapı, ritim, doluluk-boşluk dengesi, hiyerarşik yerleşim ve renk ilişkileri açısından eşleştirilmiştir. Bulgular, mezar taşlarında görülen belirli biçim öğelerinin halı yüzeyinde iki ana yolla temsil edildiğini göstermektedir: (i) doğrudan aktarım yoluyla tıpatıp benzer formun motif olarak işlenmesi; (ii) üslupsal uyarlama yoluyla temel çekirdeğin korunup kontur, oran ve renklerde yerel estetikle uyumlu değişimlere tabi tutulması. Saptanan paralellikler, özellikle geometrik düzenlemeler, organik dal/sürgün benzetmeleri ve zoomorfik çağrışımlar üzerinden yoğunlaşmaktadır. Değerlendirme, bu ikonografik yakınlığın yalnızca görsel bir benzeşimle sınırlı olmadığını; adlandırma pratikleri, zanaatkârlık teknikleri ve toplumsal bellek mekanizmalarıyla pekişen çok katmanlı bir kültürel aktarım ilişkisine işaret ettiğini ortaya koymaktadır. Halı üretiminde süreklilik arz eden teknik tercihler (yün ipliği hazırlama, doğal boyar maddeler, düğüm tekniği) ile sınırlı ve anlam yüklü renk paletinin, mezar taşı bezemelerindeki vurgu ve kontrast mantığıyla örtüştüğü gözlemlenmektedir. Göçebe hareketliliğin yarattığı mekânsal deneyim ile mezar taşlarının temsil ettiği yerellik ve sürekliliğin, Döşemealtı halısı üzerinde ortak bir görsel dile dönüştüğü sonucuna varılmaktadır. Antalya ve çevresindeki Yörük mezar taşı biçimlemeleri ile Döşemealtı halısı motifleri arasında anlamlı bir ikonografik ve semiyotik süreklilik bulunduğunu; bu sürekliliğin doğrudan alıntı ve üslupsal yeniden yorumlama eksenlerinde gerçekleştiğini göstermektedir. Araştırma, bölgesel dokuma geleneğinin kökenlerine ilişkin olarak, funerar sanat ile tekstil sanatı arasında karşılıklı beslenme ve kalıp aktarımları olduğunu ileri sürmektedir. İleriki çalışmalar için, daha geniş örneklemle tipolojik haritalama, boya ve malzeme analizleriyle tarihlendirme, stilometrik karşılaştırmalar ve yaşayan zanaatkârlarla yapılacak etnografik görüşmelerin, adlandırma ve anlam atfetme süreçlerini ayrıntılandırarak bu ikonografik hattın zamansal derinliğini ortaya çıkaracağı öngörülmektedir. Bu yönelimin, bölgesel kültürel mirasın belgelenmesi, korunması ve aktarım stratejilerine somut katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.